W artykule tym omówiono ustroje majątkowe funkcjonujące w polskim obrocie prawnym.
W polskim systemie prawa małżonkowie mogą żyć w jednym z czterech ustrojów majątkowych, a mianowicie w ustroju:

   1. ustawowej wspólności majątkowej,
   2. umownej wspólności majątkowej,
   3. rozdzielności majątkowej,
   4. rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków.


Ad 1.

Ustrój wspólności ustawowej jest najczęstszym ustrojem, w jakim funkcjonują polskie małżeństwa. Powstaje on z mocy samego prawa z chwilą zawarcia związku małżeńskiego, chyba że małżonkowie zawarli umowę majątkową, mocą której wybrali inny ustrój majątkowy.

Ad 2.

Małżeńską umowę majątkową można zawrzeć zarówno przed zawarciem małżeństwa, jak i w czasie jego trwania. Winna ona mieć formę aktu notarialnego pod rygorem nieważności. By umowa majątkowa była skuteczna względem wierzycieli jednego z dłużników, jej zawarcie oraz rodzaj muszą być tym osobom wiadome przed powstaniem wierzytelności (art. 471 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ? K.r.io.). W razie rozwiązania umowy między małżonkami powstaje ustrój wspólności ustawowej, chyba że postanowili oni inaczej.

W ustroju wspólności ustawowej istnieją trzy masy majątkowe: majątek wspólny oraz dwa majątki osobiste.

W skład majątku wspólnego wchodzą wszystkie przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje z małżonków lub jednego z nich. Dla ustalenia składu majątku wspólnego istotny jest art. 33 K.r.io., w którym wyliczono, jakie składniki wchodzą w skład majątku osobistego każdego z małżonków. Są to:

   1. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności majątkowej;
   2. przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis, spadkobranie, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił, iż te przedmioty wejdą do majątku wspólnego;
   3. przedmioty nabyte w zmian za rzeczy należące do majątku osobistego, chyba że przepis
      szczególny stanowi inaczej;
   4. wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków (chodzi tu o wynagrodzenie jeszcze niepobrane);
   5. prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie (np. służebność osobista, prawo pierwokupu);
   6. prawa majątkowe wynikające ze współwłasności łącznej, np. prawa ze stosunku spółki cywilnej;
   7. przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków;
   8. przedmioty uzyskane z odszkodowania z tytułu uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia oraz z zadośćuczynienia za krzywdę (cierpienia fizyczne, psychiczne) z wyjątkiem renty uzyskanej przez jednego z małżonków w związku z utratą zdolności do pracy, zmniejszeniem szans na przyszłość, zwiększeniem się jego potrzeb;
   9. przedmioty uzyskane z nagrody za osobiste osiągnięcia małżonka (chodzi tu o te konkursy, które wymagają wiedzy, ale już nie te, które wynikają ze stosunku pracy lub w których o wygranej zadecydował czynnik losowy);
  10. prawa autorskie i pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy.

Ustrój wspólności majątkowej może mieć swe źródło nie tylko w ustawie, ale i w umowie małżonków. Małżonkowie za pomocą umowy mogą ustrój wspólności ustawowej rozszerzyć lub ograniczyć.

Rozszerzenie będzie polegało na włączeniu do majątku wspólnego przedmiotów, które w ustroju wspólności ustawowej należą do majątków osobistych małżonków. Możliwość rozszerzenia wspólności nie jest jednak absolutna. Małżonkowie mogą rozszerzyć wspólność tylko na następujące przedmioty majątkowe: uzyskane z nagrody za osobiste osiągnięcia małżonka, nabyte przed powstaniem wspólności majątkowej oraz w zamian za składniki majątku osobistego, służące wyłącznie do zaspokajania potrzeb osobistych jednego z małżonków oraz na prawa autorskie i pokrewne, twórcy i własności przemysłowej.
Ograniczenie majątku wspólnego polega natomiast na wyłączeniu z niego przedmiotów i włączeniu ich do majątków osobistych małżonków. W zasadzie ustawodawca nie przewidział w tym wypadku żadnych ograniczeń, niemniej wyłączenie wszystkich przedmiotów z majątku wspólnego będzie de facto zawarciem umowy o ustanowienie rozdzielności majątkowej.

W ustroju wspólności umownej istnieją zatem również trzy masy majątkowe: majątek wspólny i majątki osobiste każdego z małżonków, z tym że skład tych majątków w porównaniu z majątkami we wspólności ustawowej jest zmodyfikowany. Do wspólności umownej stosuje się przepisy o wspólności ustawowej z zachowaniem poniższych odrębności (art. 48 K.r.io.).

Rozszerzenie, jak i ograniczenie wspólności nie mogą naruszać zasady równouprawnienia małżonków. Złamaniem tej zasady byłaby sytuacja, w której małżonkowie postanowiliby, że pobrane wynagrodzenie za pracę lub z innej działalności zarobkowej jednego z małżonków będzie wchodziło do majątku wspólnego, natomiast wynagrodzenie drugiego z nich pozostanie w majątku osobistym. Nie ma natomiast przeszkód, by z majątku wspólnego wyłączyć przedsiębiorstwo.
Umowa majątkowa może mieć moc wsteczną ? w tym sensie, że przedmioty, które przed zawarciem umowy wchodziły do majątku wspólnego, zostaną z niego wyłączone; z kolei w przypadku umowy rozszerzającej wspólność ? w tym sensie, że przedmioty, które przed zawarciem umowy wchodziły do majątków osobistych, zostaną włączone do majątku wspólnego.
W umowie o wspólności majątkowej małżonkowie mogą postanowić, że udziały w majątku wspólnym nie będą równe. W razie braku takiego postanowienia należy przyjąć zasadę równych udziałów małżonków w majątku wspólnym (art. 501 K.r.io.).
Nadto niezależnie od powyższego małżonkowie i tak z ważnych powód mogą w każdym przypadku żądać ustanowienia nierównych udziałów, jeśli w czasie trwania wspólności współmałżonkowie w różnym stopniu przyczynili się do powstania majątku wspólnego.

Ad 3.

Rozdzielność majątkowa między małżonkami może powstać albo na mocy umowy, albo jako ustrój przymusowy. Polega ona na tym, że każdy z małżonków zarządza samodzielnie swoim majątkiem osobistym (art. 511 K.r.io.).
W ustroju rozdzielności majątkowej nie istnieje majątek wspólny. Jeśli rozdzielność majątkowa powstała po ustaniu wspólności majątkowej, do majątków osobistych każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności (zarówno umownej, jak i ustawowej), nabyte w czasie trwania wspólności do majątku osobistego, nabyte po ustaniu tej wspólności oraz udział w majątku wspólnym, jaki przypadł każdemu małżonkowie po ustaniu wspólności (art. 51 K.r.io.). Rozdzielność majątkowa jako ustrój przymusowy nie będzie przedmiotem niniejszego artykułu z uwagi na to, że powstaje on niezależnie od woli małżonków.

Ad 4.

Ostatni z czterech ustrojów majątkowych to ustrój rozdzielności majątkowej w wyrównaniem dorobków. W ustroju tym również funkcjonują tylko majątki osobiste małżonków, niemniej po ustaniu rozdzielności (np. na skutek rozwodu czy śmierci) małżonek, którego dorobek jest mniejszy, może żądać wyrównania dorobków albo w formie zapłaty odpowiedniej kwoty pieniężnej, albo w formie przeniesienia własności.

Przez dorobek należy rozumieć rzeczywisty wzrost wartości majątku osobistego od chwili zawarcia umowy do czasu ustania rozdzielności majątkowej. Istotna tu będzie różnica między wartością majątku w chwili ustania rozdzielności majątkowej a wartością majątku w chwili zawarcia umowy.

Dorobek oblicza się według stanu i cen z chwili ustania rozdzielności majątkowej (art. 513 § 3 K.r.io.). Przy obliczeniu dorobku, co do zasady, pomija się przedmioty majątkowe:

   1. nabyte: przed zawarciem umowy, w drodze darowizny, dziedziczenia i zapisu, z odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia, z zadośćuczynienia za krzywdę;
   2. wierzytelności z tytułu
      wynagrodzenia za pracę lub z innej działalności zarobkowej;
   3. prawa niezbywalne oraz
   4. przedmioty nabyte w zamian za przedmioty wskazane w pkt 1?3.

Strony w umowie mogą jednak zastrzec, że ww. przedmioty będą wliczane do dorobku.
W każdym natomiast przypadku do dorobku dolicza się wartość:

   1. darowizn dokonanych przez jednego z małżonków, z wyłączeniem darowizn na rzecz wspólnych zstępnych małżonków oraz drobnych zwyczajowo przyjętych darowizn na rzecz innych osób,
   2. usług świadczonych osobiście przez jednego z małżonków na rzecz majątku drugiego małżonka,
   3. nakładów i wydatków na majątek jednego małżonka z majątku drugiego małżonka.

Wyrównanie dorobku powinno nastąpić na mocy porozumienia małżonków. W razie braku porozumienia każdy z małżonków może wystąpić na drogę postępowania sądowego.